Wątek: Limanowa i okolice...

Ziemia Limanowska od A do Z...
Niedźwiedź (1398) - nazwa wsi wywodzi się od nazwy potoku Mezwedza, która pojawia się już w dokumentach z 1254 r. (w 1365 r. - Niedźwiedzia). Pierwsze wzmianki o szkole parafialnej z 1618 r. Od pocz. XVII w. do 1730 r. istniała tu papiernia, w XVIII w. produkowano talerze. W 1942 r. powstał tu silny oddział partyzancki. Obok grupa starodrzewu, w rynku dwa zabytkowe domy (XVIII-XIX). Przykłady drewnianego budownictwa ludowego Zagórzan. W pobliżu Orkanówka i kapliczka (1918) ufund. przez matkę pisarza. Jakiś czas temu spłonął drewniany kościół (1696-1697), w którym był chrzczony Franciszek Smreczyński (W. Orkan).

Pasierbiec (XV) - od XVII w. do kasaty własność jezuitów. Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia.

Pisarzowa, d. Pisarska Góra, Pisarska Wieś (1335) - kościół drewniany (1713), we wnętrzu: ołtarz główny, dwa ołtarze boczne i chrzcielnica (XVII), obrazy (XVII-XVIII), dzwon (XV). We wsi działa izba regionalna.

Podobin, d. Podolin (XV) - w XVIII w. był tu duży tartak.

Porąbka - wieś istniała już w czasach J. Długosza. Podczas okupacji niemieckiej teren trzykrotnych akcji pacyfikacyjnych (pomnik).

Poręba Wielka (1380) - wieś uzdrowiskowa (ciepłe źródła mineralne) u stóp Gorców o mikroklimacie podobnym do rabczańskiego. W XVIII w. własność Sanguszków, istniały tu wtedy: huta szkła, potażarnia, folusz, browar i gorzelnia. Mieszkańcy handlowali drewnem i jego wyrobami, odbiorcami m.in. bednarki na beczki były kopalnie soli w Wieliczce i Bochni. W przysiółku Koninki ur. się Władysław Orkan.
Resztki dworu (lamus i wozownia) w parku podworskim (m.in. tzw. wiąz Łokietka), stare zabudowania góralskie Zagórzan.

Przyszowa - kościół (1906-1909), w nim m.in. Madonna z Przyszowej (XIV), chrzcielnica (1614); dworek (XIX) ze śladami elementów obronnych, obok resztki parku dworskiego.

Raba Niżna (1518) - wieś letniskowa nad Rabą. Dwór (1832), kilka kapliczek (XIX).

Rupniów - w XVI w. własność Rupniowskich, zagorzałych arian.

Rybie Nowe (II poł. XIV) - wzmianka o parafii z 1469 r., o szkole przed 1596 r. Kościół murowany (pocz. XVI) z wyposażeniem z XVI-XIX w., na skarpie prezbiterium napis gotycki i herb Śreniawa.

Rzeki - przysiółek wsi Lubomierz. W XVIII w. do 1890 r. była tu huta szkła (m.in. szkło okienne, szklanki, kieliszki, dzwony szklane), a w XIX w. tartaki.

Siekierczyna - wieś, z której pochodzili rodzice arcybiskupa Filadelfii ks. kard. Jana Króla.

Skrzydlna, d. m.in. Cridlna, Cridina (1296) - wg legendy tędy szedł do Polski św. Wojciech. Jedna z najstarszych wsi w powiecie limanowskim, siedziba Ratołdów i Pieniążków, kolonizatorów Podhala. Kościół (XV, XIX) z wyposażeniem z XVI-XVIII w. Dwór (XVII-XVIII) w otoczeniu parkowym. Na cmentarzu groby dwóch konfederatów barskich.

Słopnice - wg legendy wieś założona przez Władysława Jagiełłę, który osadził tu jeńców tatarskich, dawniej dzieliła się na S. Królewskie i S. Szlacheckie. Niegdyś mieszkańcy trudnili się przetwórstwem drewna, m.in. wyrobem gontów. Kościół (1774-1776) z wyposażeniem XVII-XIX-wiecznym, w ołtarzu gł. obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem. Dworek murowany (XIX) w zaniedbanym parku krajobrazowym, dwie kaplice (XVIII-XIX), pomnik pamięci rozstrzelanych (1944). Wcześniejszy dwór słopnicki podczas rabacji chłopskiej 1846 r. "w jednej chwili stał się ruderą, wyglądał jak pobojowisko, po którym przeszły azjatyckie hordy".

Słupia - w XV-XVI w. własność Słupskich, właścicieli Limanowej. Zabytkowy dwór w obszernym parku. Obok wsi grodzisko z zachowanym wałem oraz cmentarz żołnierski z I wojny światowej.

Sowliny - d. wieś, dziś dzielnica Limanowej. Od 1907 r. istniała tu rafineria nafty.

Stara Wieś (1415) - w jej najstarszym osiedlu Bulandówce zamieszkali w 1673 r. karni osadnicy z Żywiecczyzny skazani przez sądy szlacheckie. Pomnik rozstrzelanych w 1943 r. więźniów przywiezionych z więzienia na Montelupich w Krakowie.

Strzeszyce (1280) - nad prawym brzegiem Łososiny ślady grodziska sprzed XIII w. Po I rozbiorze Polski osadzono tu kilkanaście rodzin kolonistów niemieckich, z których część później wyjechała, a reszta uległa polonizacji. W czasie II wojny światowej ośrodek tajnego nauczania (tajne gimnazjum handlowe).

Szczawa (1607) - d. wołoska osada, wieś uzdrowiskowa w kotlinie otoczonej szczytami Beskidu Wyspowego i Gorców. Niegdyś jej mieszkańcy trudnili się zbójnictwem. Dzisiejsza ludność to tzw. Górale Biali. O szczawskich źródłach mineralnych pisał S. Staszic, a w okresie międzywojennym butelkowane miejscowe wody wysyłano do Afryki. Obok kościoła stacje Drogi Krzyżowej (1783), obok plebanii Izba Tradycji 1. Pułku Strzelców Podhalańskich AK.

Szczyrzyc - ślady osadnictwa słowiańskiego (1200-400 przed Chr.), za pierwszych Piastów silny gród obronny, zniszczony przez Tatarów w XIII w. Do rozbiorów siedziba powiatu. Od 1793 r. istniała tu szkoła przyklasztorna, do której uczęszczał m.in. Władysław Orkan. Podczas okupacji ośrodek tajnego nauczania i rejon działań partyzanckich.
Zespół klasztoru Cystersów (1243) fundacji woj. krakowskiego Teodora z Ruszczy, kościół (1620) z cennym wyposażeniem (XVI-XVIII) i obrazem Matki Bożej Szczyrzyckiej, w d. opatówce muzeum klasztorne, kaplica murowana (XVIII), mały cmentarz z I wojny światowej, miejsce pamięci z II wojny światowej. W pobliżu wsi tzw. Diabli Kamień, u jego stóp Pustelnia św. Benedykta, kaplica i stacje Drogi Krzyżowej.

Szyk - nazwa wsi o wczesnopiastowskich korzeniach. Parafia od 1358-1373 r., szkoła parafialna sprzed 1596 r. W latach 1768-1772 stacjonowali tu konfederaci barscy. Kościół drewniany (I poł. XVI, przebudowa 1633), m.in. z renesansowym (XV) obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem, przypuszczalnie pędzla Stanisława Samostrzelnika, chrzcielnica (1585). Kościół otoczony kamiennym murem, stojący obok modrzewiowy dworek spłonął kilkanaście lat temu.
BŚwidnik - znaleziono tu cmentarzysko i przedmioty z czasów kultury łużyckiej. Dwór (1752) z tzw. dachem polskim krytym gontem i 4 alkierzykami, obok kaplica dworska (XVIII), zabytkowa studnia, szczątki zboru ariańskiego i malowniczy park.

Tymbark (1353) - do okresu międzywojennego miasto dzięki przywilejowi Kazimierza Wielkiego, dawna nazwa Jodłowa Góra (niem. Tannenberg, gdyż król osadził tu niemieckich kolonistów). Stacja noclegowa na bocznym szlaku handlowym z Węgier do Krakowa. W 1937 r. powstała tu Podhalańska Spółdzielnia Owocarska, pierwsza tego typu w Polsce. Rynek, kościół (1824), wewnątrz m.in. chrzcielnica (1541), dzwon (1536), plebania (pocz. XIX), kaplica murowana (XVIII/XIX), obok cmentarza mała nekropolia żołnierska z I wojny światowej.

Ujanowice, d. Wianowice (1268) - sołectwo założone przez św. Kingę. Już w 1596 r. istniała tu szkoła parafialna. Kościół murowany (1509), wewnątrz m.in. krucyfiks i żelazne drzwi do zakrystii (pocz. XVI), ołtarz główny i dwa boczne w stylu rokoko, dzwon (1509).

Wilkowisko (XIV) - już od 1337 r. istniała tu samodzielna parafia. Kościół drewniany (1923) z obrazem Matki Bożej Dobrej Opieki (XVIII) i krucyfiksem (XV), dzwony (XVI i XVII).

Zalesie, dawn. Nalesie (1653) - wieś założona przez zarębników wyrębujących lasy, by potem przygotować je do uprawy roli. Do 1782 r. własność starosądeckich Klarysek. Dwie murowane kaplice (XIX), pomnik upamiętniający straconych przez Niemców w 1944 r. 15 mieszkańców okolicznych wsi.

Zbludza - wieś wspominana przez J. Długosza, do rozbiorów własność starosądeckich klarysek. Pod zaborem austriackim próbowano tu bezskutecznie osadzić kolonistów niemieckich. Dwie kaplice, kamienna figura przydrożna i kapliczka (XIX).

Żmiąca (1370) - słynęła niegdyś jako ośrodek sukienniczy, były tu folusze, tartaki i młyny.
"Nasz Dziennik"

- Produktem regionalnym Ziemi Limanowskiej jest suska sechlońska, wędzona śliwka węgierka, której nazwa pochodzi od wsi Sechna (gwar. sechnie - schnie) w gm. Laskowa. Już w XVIII w. suszono tu, a raczej wędzono śliwki węgierki, a tradycja ta rozszerzyła się na całą okolicę. Suska sechlońska ma niepowtarzalny aromat i atrakcyjną cenę.

- Miłośnikom tradycji można polecić odwiedzenie na Ziemi Limanowskiej prywatnego skansenu budownictwa ludowego, który znajduje się w Laskowej, w dzielnicy Nadole. Obejrzymy tu m.in. nadal sprawny młyn wodny, spichlerz, warsztaty rzemieślnicze, skrzynie posagowe. Całość otacza piękny ogród. Twórcą skansenu jest Laskowianin Krzysztof Jędrzejek, prawnik z zawodu.
- Doliny położone w północnej stronie Gorców i w części przyległego Beskidu Wyspowego, ze wszystkich stron otoczone górami, zamieszkują od wieków górale zwani Zagórzanami. W stroju, muzyce i gwarze mają wiele wspólnych cech z sąsiednimi Kliszczakami, Lachami czy Podhalanami. Ich oryginalny strój zobaczymy w Muzeum Regionalnym im. W. Orkana w Rabce.

- W XVI w. na teren Beskidu Wyspowego przybyli uciekający przed ekspansją turecką osadnicy wołoscy. Ta ludność pochodzenia bałkańskiego, głównie z terenów dzisiejszej Rumunii, trudniła się pasterstwem. Jak się uważa, byli oni protoplastami polskich górali karpackich. O ich bytności na Ziemi Limanowskiej świadczą np. niektóre nazwy szczytów (Magura, Przysłop, Kiczora i Turbacz) i nazwiska występujące do dziś: Lupa, Sutor, Fudala, Ogiela.
"Nasz Dziennik"

Stanisław Samostrzelnik (ok. 1485-1541) - najwybitniejszy malarz polskiego renesansu, przez kilka lat był opatem szczyrzyckiego klasztoru.

Stanisław Mytko Ilmanowita - ur. w Ilmanowej (dawna nazwa Limanowej), bakałarz Akademii Krakowskiej, w 1630 r. zapisał Limanowej znaczną kwotę na utrzymanie w limanowskiej szkole parafialnej nauczyciela z wykształceniem akademickim.

Stanisław Małachowski (1736-1809) - marszałek Sejmu Czteroletniego, jeden z twórców Konstytucji 3 Maja. Właściciel dóbr ziemskich w Dobrej k. Limanowej. Realizując głoszone przez siebie postępowe reformy społeczno-gospodarcze, rozdał pomiędzy swych poddanych 255 morgów ziemi, zniósł pańszczyznę, wprowadzając w zamian oczynszowanie oraz wybudował i uposażył szkołę ludową.

Franciszek Armiński (1789-1848) - ur. w Tymbarku, znakomity astronom, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i pierwszy dyrektor Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie.

Jan Kanty Andruskiewicz (1815-1850) - ur. w Słopnicach, nauczyciel ludowy i organista (m.in. w Staniątkach i Chochołowie), organizator i przywódca słynnego powstania chochołowskiego (1846). Po jego upadku osadzony w twierdzy Spielberg, uwolniony dzięki powszechnej amnestii po dwóch latach, zamieszkał w Kamienicy w gościnnym dworze Maksymiliana Marszałkowicza. Tam też zmarł na tyfus, a w miejscu, gdzie według tradycji miał być pochowany, stoi symboliczny głaz.
Ks. Jan Chełmecki (1816-1887) - ur. w Żmiącej, działacz niepodległościowy, poseł na sejm galicyjski i do parlamentu wiedeńskiego, członek Akademii Katolickiej w Rzymie, więziony za działalność przez władze austriackie. Podczas Powstania Styczniowego przyjeżdżał do Żmiącej po sukno dla walczących powstańców.

Ludwik Kubala (1838-1918) - ur. w Kamienicy k. Limanowej, dzieciństwo i młodość spędził w Łukowicy. Wybitny historyk, znawca dziejów XVII w., na jego niezwykle dawniej poczytnych "Szkicach historycznych" Henryk Sienkiewicz oparł "Trylogię".

Jerzy Żuławski (1874-1915) - dzieciństwo spędził w rodzinnym dworku Słomiana w Młynnym k. Limanowej. Powieściopisarz, poeta, dramaturg i filozof, autor m.in. słynnej powieści fantastycznej "Na srebrnym globie". Taternik, jeden z założycieli Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego.

Władysław Orkan, właśc. Franciszek Smreczyński (1875-1930) - ur. w Porębie Wielkiej, tam spędził prawie całe twórcze życie. Znany pisarz i poeta, piewca uroku pejzażu gorczańskiego i zarazem wyraziciel nędzy wsi góralskiej: powieści "Komornicy", "Drzewiej", "W roztokach" (akcja rozgrywa się na siodle pod przeł. Przysłop), nowele "Nad urwiskiem", "Miłość pasterska", "Juzyna", cztery tomy poezji. Pochowany na Cmentarzu Zasłużonych w Zakopanem. W jego domu w Porębie Wielkiej urządzono niewielkie muzeum pamiątek po pisarzu.

Tytus Czyżewski (1880-1945) - ur. w Berdychowie k. Przyszowej, malarz, poeta, teoretyk sztuki, jeden z twórców formizmu. Twórca licznych portretów, madonn i kompozycji o tematyce ludowej, autor zbiorów poetyckich.


Leopold Węgrzynowicz (1881-1960) - dzieciństwo i ostatnie lata życia spędził w Dobrej k. Limanowej, nauczyciel, krajoznawca, organizator i propagator ruchu turystyczno-krajoznawczego wśród młodzieży szkolnej. Jeden z twórców i długoletni redaktor pisma krajoznawczego "Orli lot", członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, autor opracowań o kulturze ludowej Beskidu Wyspowego. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Dobrej.

Juliusz Osterwa (1885-1947) - wybitny polski aktor, podczas okupacji niemieckiej ukrywał się w szczyrzyckim klasztorze.

Ks. Jan Waligóra SJ (1890-1968) - ur. w Żmiącej, misjonarz w Afryce, odznaczony za pracę misyjną i charytatywną wieloma odznaczeniami przez rząd Wielkiej Brytanii.

Józef Beck (1894-1944) - w młodości mieszkał w Sowlinach, min. spraw zagranicznych Polski w latach 1932-1939. Jego ojciec Józef był wieloletnim sekretarzem Rady Powiatowej w Limanowej, zasłużonym dla miasta i regionu w dziedzinie oświaty i gospodarki.

Zygmunt Berling (1896-1980) - ur. w Limanowej, generał LWP, dowódca I Dywizji im. Tadeusza Kościuszki.

Ks. płk Józef Joniec (1900-1956) - ur. w Sowlinach, legionista, uczestnik wojny 1919-1920. W czasie II wojny światowej naczelny kapelan Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich i III Dywizji Karpackiej, uczestnik walk pod Tobrukiem i Monte Cassino oraz kampanii włoskiej III Dywizji Karpackiej. Organizator polskich cmentarzy wojennych we Włoszech.

Józef Marek (1900-1958) - spółdzielca i sadownik, jeden z twórców tymbarskiej "Owocarni", inicjator zakładania na Limanowszczyźnie sadów sadzonych w szerokich rzędach, co umożliwiało równoczesną uprawę roli. W czasie okupacji hitlerowskiej organizował pomoc żywnościową dla oddziałów partyzanckich i najbiedniejszej ludności wiejskiej. Człowiek wielkiego serca, społecznik, poseł na Sejm w latach 1957-1958.

Ks. bp Piotr Bednarczyk (1914-2001) - biskup pomocniczy diecezji tarnowskiej.
"Nasz Dziennik"