Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie,
Do Płużyn ciemnego boru
Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,
Byś się przypatrzył jezioru.
Świteź tam jasne rozprzestrzenia łona,
W wielkiego kształcie obwodu,
Gęstą po bokach puszczą oczerniona
A gładka jak szyba lodu.

(A. Mickiewicz - Ballada do Michała Wereszczaki - fragm.)


Są na ziemi miejsca mityczne. Mityczne, bo działy się tam ważne wydarzenia, bo żyli tam znani ludzie. Mityczne, bo takimi się stały w naszej wyobraźni. Mityczne także, bo odległe w czasie. To Czas przerobił je w Mit. Takim miejscem dla wielu Polaków jest Nowogródek.

Nowogródek jest miastem położonym w zachodniej części Białorusi na Wyżynie Białoruskiej, 50 km na północny-zachód od Baranowicz. Jest to skrawek ziemi miedzy Grodnem a Wilnem, osłonięty Puszczą Nalibocką.

Na każdym kroku legenda ociera się tutaj o historię. Ruiny zamku Mendoga, opowieści o Giedyminiei Witoldzie. I polskie dzieje... W XI w. Nowogródek był stolicą samodzielnego księstwa ruskiego. W XIII w. przyłączony został do Litwy. Jest miejscem chrztu i koronacji Mendoga (1251 r.). Od 1507 r. był stolicą województwa, a od 1581 siedzibą Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1795 został włączony do Rosji. W okresie międzywojennym leżał w granicach Polski, pełnił on funkcję miasta wojewódzkiego. W 1939 roku został zajęty przez wojska ZSRR, a od 1991 w leży w granicach niepodległej Białorusi. Nowogródek wielokrotnie ulegał pożarom, m.in. w 1751 i 1810 roku płonęły domy i świątynie. Zniszczeń dokonały także wojska napoleońskie, rosyjskie, niemieckie i bolszewickie w 1918 i 1920 r. Pomimo to w Nowogródku zachowało się wiele zabytków.

Należy do nich przede wszystkim fara z lat 1719-1723, w której odbywały się szlacheckie sejmiki, zbudowana na miejscu kościoła wzniesionego z fundacji Księcia Witolda. Odbudowana została po pożarze w 1751 r., zamknęły ją w 1857 r. władze rosyjskie. Oddana do użytku po carskim edykcie tolerancyjnym w 1905 r., została szybko odbudowana i jest czynna po dzień dzisiejszy. Warto w niej zwrócić uwagę m.in. na epitafium Jerzego Rudominy Dussiatckiego, poległego wraz z ośmioma towarzyszami z pancernej chorągwi pod Chocimiem (1621 r.). Znajdują się tutaj też dwie tablice poświęcone pamięci żołnierzy AK Obwodu Nowogródzkiego, poległych w czasie ostatniej wojny. W świątyni znajduje się także sarkofag jedenastu Sióstr Nazaretanek, zamordowanych przez Niemców 1 sierpnia 1943 r.

Tutaj w farze nowogródzkiej pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w dniu 12 lutego 1799 r. ochrzczony został Adam Bernard Mickiewicz. W kościele tym mały Adam, ofiarowany przed cudownym obrazem Matki Bożej został uzdrowiony. A w bocznej kaplicy - obraz Tej, co gród zamkowy, nowogródzki ochrania z jego wiernym ludem... Przed tą Madonną modliła się o ratunek dla chorego syna matka Adama, Barbara Mickiewiczowa.

Podominikański kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła zbudowany w drugim ćwierćwieczu XVIII w. ocalał z wojen i zawirowań historycznych. Po Powstaniu Listopadowym usunięto z niego Dominikanów i zamknięto prowadzoną przez nich szkołę, której mury przylegały do kościoła i gmachu klasztoru Ojców Dominikanów, zniszczonego w minionym okresie. Obecnie trwają starania o odbudowę tego gmachu. Jednak koszty tego przedsięwzięcia są bardzo duże. Kościół został zamknięty w 1948 r. i był użytkowany jako magazyn mebli. Od pożaru w 1976 r. ulegał ciągłej dewastacji. Odzyskany został dla kultu w 1993 r. w stanie ruiny. Przywracany był do poprzedniego stanu staraniem ówczesnego proboszcza, obecnie Biskupa pomocniczego diecezji grodzieńskiej ks. Antoniego Dziemianko.

Wędrując po skromnych uliczkach Nowogródka, niemal na każdym kroku napotyka się na pamiątki po poecie i miejsca z nim związane. Nad miastem góruje Kopiec Mickiewicza, usypany przez naród w hołdzie w okresie II Rzeczypospolitej(1924-31). To miejsce wskaże każdy w Nowogródku - Muzeum Adama Mickiewicza w rodzinnym domu poety. Otwarte przed wojnę w roku 1938, po wojnie odremontowane przez polską firmę Budimex, zawsze serdecznie przyjmuje gości. Mozna tutaj znaleźć sztychy, portrety rodzinne, stylowe wnętrza, meble i pamiątki po Maryli, także wiersze.

Również po Powstaniu Listopadowym zlikwidowano klasztor Franciszkanów zbudowany po 1714 r., a kościół po przebudowie zamieniono na cerkiew prawosławną. Do cennych zabytków należy cerkiew prawosławna pod wezwaniem świętych Borysa i Gleba, wzniesiona z fundacji księcia Konstantego Ostrogskiego. Od początku w. XVII była ona unicka, od 1839 r. ponownie prawosławna. Zostałą zamknięta w 1961 r. i zamieniona na archiwum, a zwrócona została wiernym w 1996 r. Opodal fary znajdują się ruiny zamku, fundacji księcia Witolda z przełomu w. XIV i XV, rozbudowywanego w XVI stuleciu. Obecnie po siedmiu wieżach zamkowych pozostały resztki dwóch - Szczytowej i Kościelnej oraz wały i fosa. W 1706 r. zamek został wysadzony przez Szwedów.

Dzisiejszy Nowogródek jest inny niż ten z wierszy poety czy ze wspomnień dawnych mieszkańców. Znikneło niestety wiele wspaniałych zabytków. Nie ma już stylowych XIX wiecznych kramów w rynku i pięknego domu Radziwiłłów. Historia zmieniła Nowogródek. Lecz dla dawnych, a także dla dzisiejszych nowogrodzian - Białorusinów i Polaków - jest on i jak zapewniają, pozostanie, najmilszym miastem młodości. Choć żyje się tu niełatwo...

Pejzaż wokół ruin nowogródzkiego zamku jest niewymownie piękny. Ten pejzaż piękny jak Mit.